Μη κατηγοριοποιημένο

Η αποκατάσταση και ανάδειξη δύο πολύ σημαντικών μνημείων της Κάτω Πόλης, τα οποία πλέον μπορούν να δουν από κοντά οι επισκέπτες, αλλάζουν το πρόσωπο της Καστροπολιτείας.
Και στις δύο εκκλησίες έγιναν μεγάλης έκτασης εργασίες αποκατάστασης και ανάδειξης με απόλυτο σεβασμό στα αυθεντικά δομικά χαρακτηριστικά και την αρχιτεκτονική τους, οι οποίες εντυπωσιάζουν τον επισκέπτη.
Τα έργα για την αποκατάσταση και ανάδειξη της Παναγίας της Μυρτιδιώτισσας ή Κρητικιάς και της Αγίας Άννας άρχισαν στις 11 Απριλίου 2011, διήρκεσαν έως τις 31 Ιουλίου 2014 και είχαν προϋπολογισμό 600.000 ευρώ.
Στόχος των έργων που έγιναν από την 5η Εφορεία Βυζαντινών Αρχαιοτήτων, ήταν η αποκάλυψη της αρχικής μορφής των ναών, η διαφύλαξη και ανάδειξη των αυθεντικών στοιχείων τους, η αναστρεψιμότητα των επεμβάσεων, η διακριτική αναγνωσιμότητα των νέων κατασκευών και η χρήση παραδοσιακών υλικών.

Ο ναός της Παναγίας της Μυρτιδιώτισσας ή Κρητικιάς
Είναι ένας από τους πιο σημαντικούς και εντυπωσιακούς ναούς της Μονεμβασιάς.
Βρίσκεται στο Κέντρο της Κάτω Πόλης, κοντά στο ναό του Ελκόμενου Χριστού και είναι μία από τις 26 σωζόμενες εκκλησίες της Καστροπολιτείας. Ονομάζεται Μυρτιδιώτισσα γιατί σύμφωνα με τις προφορικές μνήμες, στο εσωτερικό της φυλασσόταν η εικόνα της Παναγίας των Μυρτιδίων, η λατρεία της οποία προέρχεται από τα Κύθηρα.
Σύμφωνα με την επικρατούσα αντίληψη η εκκλησία ιδρύθηκε από τον Επίσκοπο Κυθήρων Φιλόθεο Δαρμάριο, ο οποίος καταγόταν από τη Μονεμβασιά και θεωρείται ότι διέδωσε τη λατρεία της Μυρτιδιώτισσας στην πόλη. Αποκαλείται επίσης και Παναγία Κρητικιά διότι σχετίζεται με το σημείο που κατοίκησαν οι πρόσφυγες που ήλθαν στη Μονεμβασιά από την Κρήτη την περίοδο της Β΄Ενετοκρατίας (1690- 1715). Μάλιστα η κατασκευή και η μορφολογία του ναού παραπέμπουν στην εκκλησιαστική αρχιτεκτονική εκείνης της περιόδου, η οποία προσέλαβε μνημειώδεις εκφράσεις στη Μονεμβασιάς.
Η Παναγία Μυρτιδιώτισσα είναι ένας μονόχωροςτρουλαίος ναός, αρχιτεκτονικός ρυθμός που ήταν διαδεδομένος στην Ελλάδα, ειδικά στα χρόνια μετά από την Άλωση της Κων/πολης. Ιδιαίτερο χαρακτηριστικό της εκκλησίας είναι τα αετώματα που υπάρχουν στην ανατολική αλλά και στη δυτική όψη του ναού. Στη δυτική πλευρά βρίσκεται η είσοδος της εκκλησίας μέσω μιας τοξωτής θύρας με στρογγυλό φεγγίτη πάνω από αυτήν.
Εσωτερικά ο ναός είναι επιχρισμένος και παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον ένα σημείο του κονιάματος στον ημίκίλυνδρο της αψίδας, με σχέδια από γραφίτη, που παρουσιάζουν ένα άλογο σε καλπασμό και μια παράσταση καραβιού. Επίσης στο δάπεδο του ναού είναι εμφανές ένα ορθογώνιο άνοιγμα που μαρτυρά την ύπαρξη στέρνας κάτω από την εκκλησία.
Οι εργασίες αποκατάστασης έφεραν στο φως την αρχική μορφή και κατασκευή του ναού, όπως για παράδειγμα τους κατακόρυφους αγωγούς για τη συλλογή όμβριων υδάτων και τις δοκοθήκες στον δυτικό τοίχο που αποδεικνύουν την ύπαρξη γυναικωνίτη.
Αποκαλύφθηκε επίσης ότι το κλείσιμο θυρωμάτων στη βόρεια και στη νότια όψη, έγιναν την περίοδο της Τουρκοκρατίας (1715- 1821). Οι εργασίες αποκατάστασης έγιναν σύμφωνα με εγκεκριμένη μελέτη της αρχαιολόγου Παναγιώτας Σκάγκου και της Κωνσταντίνας Ντουβή αρχιτέκτονα-μηχανικού της 5ης Εφορείας Βυζαντινών Αρχαιοτήτων.

Το ξυλόγλυπτο τέμπλο
Το τέμπλο της Παναγίας της Μυρτιδιώτισσας στις αρχές του 20ου αιώνα αποτελούνταν από ένα τμήμα τέμπλου άγνωστης προέλευσης και από ένα ξυλόγλυπτο τέμπλο που μεταφέρθηκε εδώ από το ναό του Ελκόμενου Χριστού. Το τέμπλο από τον παρακείμενο ναό συναρμολογήθηκε στη Μυρτιδιώτισσα, πρόχειρα και χωρίς σχεδιασμό καθώς πολλά τμήματα του βρέθηκαν σε λάθος θέση, ενώ άλλα αντικαταστάθηκαν από κοινές ξύλινες σανίδες.
Το τέμπλο είχε απομακρυνθεί παλαιότερα από το ναό κι έγιναν εργασίες συντήρησης του που ανέδειξαν την υψηλή τεχνική και τον έξοχο συνδυασμό των γλυπτικών διακοσμητικών παραστάσεων που έχει. Μετά τις εργασίες συντήρησης του ναού επανατοποθετήθηκε το τέμπλο και αποτελεί ένα ακόμα στοιχείο που αξίζει να περιεργαστείτε προσεκτικά και να θαυμάσετε κατά την επίσκεψη σας .

Ο ναός της Αγίας Άννας
Η εκκλησία βρίσκεται κοντά στη δυτική πύλη του τείχους της Κάτω Πόλης και στο δυτικό προμαχώνα. Πρόκειται για μια δίκλιτη θολοσκέπαστη βασιλική που ανατολικά καταλήγει σε μια ημικυκλική αψίδα ιερού. Το βόρειο και το νότιο κλίτος του, έχουν διαφορετικό πλάτος και υψομετρική διαφορά και επικοινωνούν με ένα διπλό τόξο που στηρίζεται σε ένα τετράγωνο πεσσό.
Στο νότιο, το κύριο κλίτος της εκκλησίας, υπάρχουν δύο τυφλά αψιδώματα με διαφορετικό βάθος τα οποία προέρχονται από παλαιότερο κτίσμα που ενσωματώθηκε στο ναό. Το βόρειο κλίτος, που προστέθηκε στο αρχικό κέλυφος του ναού, πιθανότατα προϋπήρχε σαν ξεχωριστή κατασκευή που ανήκε στο τείχος.
Το εσωτερικό του ναού είναι καλυμμένο με επίχρισμα που καλύπτει την όποια αγιογράφηση μπορεί να υπήρχε. Τα κατασκευαστικά χαρακτηριστικά της εκκλησίας τοποθετούν την κατασκευή της στην περίοδο της Β΄ Ενετοκρατίας (1690-1715), όπως και την εκκλησία της Παναγίας της Μυρτιδιώτισσας. Όλες οι εργασίες αποκατάστασης του ναού της Αγίας Άννας έγιναν σύμφωνα με εγκεκριμένη μελέτη που εκπονήθηκε από το επιστημονικό προσωπικό της 5η Εφορεία Βυζαντινών Αρχαιοτήτων.

Η ταυτότητα των έργων
Το έργο με τίτλο «Αποκατάσταση και Ανάδειξη Ναών Παναγίας Μυρτιδιώτισσας και Αγίας Άννας στην Κάτω πόλη Μονεμβασιάς, πραγματοποιήθηκε κατά το διάστημα από 11/04/2011 έως 31/07/2014 με αυτεπιστασία από την 5η Εφορεία Βυζαντινών Αρχαιοτήτων στο πλαίσιο του Επιχειρησιακού Προγράμματος Δυτικής Ελλάδας – Πελοποννήσου – Ιονίων Νήσων (ΔΕΠΙΝ 2007-2013) με τη συγχρηματοδότηση της Ελλάδας και την ΕΕ και είχε προϋπολογισμό 600.000 ευρώ.

* Οι πληροφορίες της ανάρτησης προέρχονται από έντυπο που επιμελήθηκε η 5η Εφορεία Βυζαντινών Αρχαιοτήτων και διανέμεται στους επισκέπτες της Καστροπολιτείας.

Η Άνω Πόλη είναι ίσως το πιο γοητευτικό, το πιο μυστηριώδες κομμάτι της Καστροπολιτείας της Μονεμβασιάς.
Ίσως γιατί οι μύθοι και οι ιστορίες από την κορυφή του Βράχου χάνονται στον χρόνο, μια και τα μνημεία είναι ελάχιστα και η αρχαιολογική ανασκαφή σε εξέλιξη.
Μια βόλτα, μια περιήγηση στην Άνω Πόλη είναι ικανή να σας ταξιδέψει στον χρόνο, να σας εξάψει τη φαντασία και να σας γεμίσει με απορίες και ερωτήματα για το τι συνέβαινε σε αυτή τη μεριά του Βράχου, από όπου μπορεί κανείς να απολαύσει μια από τις πιο μαγευτικές εικόνες της Κάτω Πόλης και του Μυρτώου Πελάγους.
Ένα μικρό παραθυράκι στην ενδιαφέρουσα αυτή διαδρομή αιώνων επιχειρούμε να ανοίξουμε με δέκα μικρές, σύντομες ιστορίες.

1. Η πύλη της  Άνω Πόλης στους βυζαντινούς χρόνους ήταν θολωτή και είχε ψηλότερα έναν ορθογωνικό πύργο επίσης θολωτό. Το δώμα της πύλης αποτελούσε προμαχώνα ενώ ως προμαχώνας λειτουργούσε και όλο το τμήμα του τείχους δυτικά από τον πύργο της πόλης. Κατά την Α’ Τουρκοκρατία (1540 – 1690) έγινε προσθήκη θολωτών διαμερισμάτων, ένα από τα οποία ήταν τζαμί ενώ κατά τη Β’ Βενετοκρατία (1690 – 1715) προστέθηκε ή μετασκευάστηκε το δίκλιτο κτήριο που βλέπει προς την πλατεία. Η τελευταία προσθήκη στους χώρους της πύλης έγινε κατά τη Β’ Τουρκοκρατία (1715 -1821).

2. Η οργάνωση της Άνω Πόλης κατά τη βυζαντινή περίοδο δεν μπορεί να γίνει κατανοητή χωρίς ανασκαφική έρευνα, μια και είναι λίγα τα διαθέσιμα δεδομένα. Η δόμηση δεν είχε την πυκνότητα που παρατηρείται στην Κάτω Πόλη και γενικά στους μεσαιωνικούς οικισμούς.

3. Στην Άνω Πόλη δεν υπήρχε εμπορική δραστηριότητα εκτός από τα κτήρια διοίκησης, στρατιωτικής χρήσης και ναούς. Εκεί βρίσκονταν οι κατοικίες των αριστοκρατικών οικογενειών, αν και η κατανομή τους στον χώρο κατά τους βυζαντινούς χρόνους είναι ασαφής.

4. Κατά την Α’ Βενετοκρατία (1463 – 1540) σταδιακά έπαψε να κατοικείται η Άνω Πόλη. Σε αυτήν παρέμειναν εγκαταστημένοι ο Βενετός διοικητής, αξιωματούχοι και η φρουρά.

5. Δυτικά της πύλης και σε αρκετή απόσταση από αυτήν βρισκόταν ένα ογκώδες κτίσμα, το οποίο σε ξυλογραφία του 1541 αναφέρεται ως palazzo. Η θέση αυτή ήταν η διασταύρωση σημαντικών οδικών αρτηριών και στο σημείο αυτό σώζονται τα ερείπια του μεγαλύτερου κτίσματος της Άνω Πόλης. Εκεί είχε στεγαστεί η διοίκηση της Μονεμβασιάς κατά τους βυζαντινούς χρόνους και κατά την Α’ Βενετοκρατία. Το κτήριο εγκαταλείφθηκε καθώς μόνο μια μικρή φρουρά Τούρκων εγκαταστάθηκε εκεί μετά το 1540.

6. Οι χριστιανικοί λαοί εξαφανίστηκαν σταδιακά από την Άνω Πόλη μετά την κατάκτηση της από τους Τούρκους, οι οποίοι δεν επέτρεπαν την εγκατάσταση χριστιανών. Από τις επιτόπου παρατηρήσεις έχουν αναγνωριστεί τα ερείπια δύο ναών και πιθανόν ενός τρίτου. Ο ναός της Αγίας Σοφίας, ένα μεγάλο εκκλησιαστικό αρχιτεκτονικό μνημείο του ΙΒ΄αιώνα παραμένει σχεδόν άθικτο, και αυτό γιατί οι Τούρκοι το μετέτρεψαν σε τζαμί.  Μια από τις πρώτες κινήσεις των Ελλήνων που παρέλαβαν την πόλη το 1821 ήταν να γκρεμίσουν το μιναρέ που είχε κτιστεί στη νοτιοδυτική γωνία του ναού.

7. Εντυπωσιακή είναι η περιγραφή του Εβλιγιά Τσελεμπή γύρω στα 1688 κατά την παραμονή του στην Άνω Πόλη: «Υπάρχουν 500 καλοκτισμένα σπίτια. Στεγάζονται όλα με κοκκινόχρωμα κεραμίδια. Δεν έχουν αμπέλια και οι κήποι και οι αυλές τους είναι κάπως στενάχωρα. Καθένα από τα σπίτια αυτά είναι τέτοιας ομορφιάς που θα άξιζαν παγκόσμια αναγνώριση. Σε 7 ή 8 μέρη υπάρχουν μουριές και 5 έως 10 κυπαρίσσια. Τα σπίτια υψώνονται το ένα υψηλότερα από το άλλο, όλα ατενίζοντας προς νότια ή νοτιοανατολική κατεύθυνση, εξαίρετα, με τέτοια θέα πάνω από τη Μεσόγειο που κάνει τη θάλασσα να μοιάζει με λίμνη. Άσπρα σαν κύκνοι, όλα τα σπίτια αυτά είναι αρκετά πλούσια και κομψά, ακόμα και για έναν βασιλιά. Το καθένα είναι εφοδιασμένο με μια, δύο ή και τρεις στέρνες.  Στον εσωτερικό αυτόν περίβολο δεν υπάρχουν σπίτια που να κατοικούν άπιστοι. Δεν υπάρχει ούτε κτήριο λουτρών, ούτε πηγάδι, ούτε πανδοχείο, ούτε κατάστημα, ούτε κανένα άλλο ίδρυμα.

8. Στην Άνω Πόλη θα συναντήσει κανείς τη Galera κατά τους Βενετούς, Κάτεργο κατά τους Έλληνες. Χαμηλότερα από το ερειπωμένο palazzo, κατασκευάστηκε μια μακριά θολωτή δεξαμενή μήκους περίπου 35 μέτρων και πλάτους 6,5 μέτρων. Η επιφάνεια αλειβόταν με κουρασάνι και οδηγούσε το νερό της βροχής στη δεξαμενή.

9. Το 1690, όταν οι Τούρκοι παρέδωσαν την Άνω Πόλη στους Βενετούς, η πόλη άδειασε εντελώς. Με την επάνοδο των Τούρκων μικρός μόνο αριθμός εγκαταστάθηκε στην Άνω Πόλη όχι σε απομακρυσμένα σημεία αλλά σε σχετικά κοντινή απόσταση από την Πύλη.

10. Μετά την παραλαβή της Μονεμβασιάς από τους Έλληνες, η Άνω Πόλη μετατράπηκε σε βοσκοτόπι ενώ σήμερα είναι αρχαιολογικός χώρος. Ενδεικτικό άλλωστε της μακραίωνης απομάκρυνσης των κατοίκων είναι ότι δεν υπάρχουν τίτλοι ιδιοκτησίας για την Άνω Πόλη. Ο χώρος ανήκει στο ελληνικό Δημόσιο…
(το κείμενο βασίζεται σε στοιχεία και πληροφορίες από το βιβλίο «Μονεμβασιά, μια Βυζαντινή Πόλις Κράτος» της Χάρις Α. Καλλιγά, εκδ. Ποταμός)