Μη κατηγοριοποιημένο

Η Άνω Πόλη και η εκκλησία της Αγίας Σοφίας, είναι πλέον ανοικτές για το κοινό, καθημερινά από 07:30 έως 14:30, με δωρεάν είσοδο.

Ανάδειξη μιας γειτονιάς στην Άνω Πόλη Μονεμβασιάς.

Το έργο με τίτλο «Ανάδειξη περιοχής ναού Αγίας Σοφίας και Κεντρικής Πύλης στην Άνω Πόλη Μονεμβασίας» εντάχθηκε στο Επιχειρησιακό Πρόγραμμα «Ανταγωνιστικότητα και Επιχειρηματικότητα» (Άξονας προτεραιότητας 03 – Βελτίωση του επιχειρηματικού περιβάλλοντος) και υλοποιήθηκε με αυτεπιστασία κατά το χρονικό διάστημα από 7/12/2013 έως 31/12/2015 αρχικά από την 5η Εφορεία Βυζαντινών Αρχαιοτήτων και εν συνεχεία από την Εφορεία Αρχαιοτήτων Λακωνίας.

Στο πλαίσιο των εργασιών αποκαλύφθηκε και αναδείχθηκε μια γειτονιά της Άνω Πόλης, που περιλαμβάνει το συγκρότημα της κεντρικής πύλης με τους επιμέρους χώρους του και τον πλησιόχωρο ανώνυμο ναό, δύο οικίες (Οικίες 1 και 2) και δίκτυο δρόμων, το οποίο συνδέει την πύλη με το λαμπρότερο βυζαντινό μνημείο της Μονεμβασίας τον ναό της Αγίας Σοφίας ή Παναγίας Οδηγήτριας. Τα μνημεία αυτά συνιστούν μια ενδιαφέρουσα ενότητα του οικιστικού συνόλου της καστροπολιτείας παρέχοντας με εύληπτο και διδακτικό τρόπο πληροφορίες για την οργάνωση και τις λειτουργίες μιας πόλης-κάστρου με συνεχή χρήση από τον 6ο μέχρι και το 19ο αιώνα.. Παράλληλα, πραγματοποιήθηκε ανάδειξη της αξιόλογης τοπικής χλωρίδας με τη δημιουργία μικρών υπαίθριων φυτολογικών συλλογών.

Με τις επεμβάσεις αποδόθηκε στο κοινό μία κεντρική γειτονιά της Άνω Πόλης, όπου τα μνημεία στερεώθηκαν και αναδείχθηκαν σε εκθέματα, προβλήθηκε η ιστορική και εκπαιδευτική τους αξία, και ενισχύθηκε ο κοινωνικός τους χαρακτήρας μέσα από την ένταξή τους στο δίκτυο περιήγησης της καστροπολιτείας.

Στόχους της επέμβασης αποτέλεσαν η προστασία και ανάδειξη των μνημείων, η διατήρηση της αυθεντικότητάς τους, η αναβάθμιση της αισθητικής και διδακτικής αξίας των σωζόμενων αρχιτεκτονικών στοιχείων και η διαμόρφωση δικτύου περιήγησης σε μία αδιερεύνητη μέχρι σήμερα περιοχή της πόλης.

Αποκατάσταση Ι.Ν. Αγίας Σοφίας ή Παναγιάς Οδηγήτριας

Το έργο «Αποκατάσταση του Ι.Ν. Παναγίας Οδηγήτριας ή Αγίας Σοφίας στην Άνω Πόλη Μονεμβασίας, δ. Μονεμβασίας, π.ε. Λακωνίας, Περιφέρειας Πελοποννήσου» εντάχθηκε στο Επιχειρησιακό Πρόγραμμα «Ανταγωνιστικότητα και Επιχειρηματικότητα» (ΕΠΑΝ ΙΙ) του ΕΣΠΑ 2007-2013) και πραγματοποιήθηκε από τη Διεύθυνση Αναστήλωσης Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Μνημείων με ανάδοχο εργασιών την εταιρεία «ΕΥΚΤΙΤΟΣ Α.Ε.»

Ο ναός κτίστηκε τον 12ο αι. στον τύπο του σταυροειδούς οκταγωνικού ναού. Στα δυτικά διαμορφώνεται θολοσκέπαστος νάρθηκας. Στη νότια πλευρά του αναπτύσσεται θολωτή κινστέρνα και στοά που επικοινωνούσε με τον κυρίως ναό. Σύμφωνα με γραπτές πηγές ήταν αφιερωμένος στην Παναγία Οδηγήτρια. Μετά την επανάσταση του 1821 αφιερώθηκε στη Σοφία του Θεού, επειδή θεωρήθηκε πιστό αντίγραφο της Αγίας Σοφίας στην Κωνσταντινούπολη. Από την εντοίχια ζωγραφική του, που ανάγεται στα τέλη του 12ου –αρχές 13ου αιώνα σώζονται ενδιαφέρουσες παραστάσεις, όπως ο Χριστός ως «Παλαιός των Ημερών» στο Ιερό Βήμα, σκηνές από το Βίο του Αγίου Νικολάου στην Πρόθεση καθώς και ο Χριστός με δύο σεβίζοντες αγγέλους και δύο ολόσωμους αρχαγγέλους στον νάρθηκα. Υψηλής ποιότητας και επιμελημένης εκτέλεσης είναι και ο γλυπτός διάκοσμος του ναού, που χρονολογείται στον 12 αιώνα.

Το μνημείο, την περίοδο της Α΄ Ενετοκρατίας(1464-1540) πιθανότατα λειτούργησε ως ναός καθολικού δόγματος, ενώ κατά την Α΄ Οθωμανική κυριαρχία (1540-1690) μετατράπηκε σε μουσουλμανικό τέμενος, το «Φετιχέ» ή του «Σουλτάνου Σουλειμάν». Κατά τη Β’ Ενετοκρατία (1690-1715) αποτέλεσε το καθολικό μονής δυτικού δόγματος, αφιερωμένο στη Madonna del Carmine, με την προσθήκη διώροφου εξωνάρθηκα. Ως μουσουλμανικό τέμενος επαναλειτούργησε μετά τη Β΄ Οθωμανική κατάκτηση (1715-1821). Eπέστρεψε στη Χριστιανική λατρεία μετά την απελευθέρωση της πόλης το 1821.

Παράλληλα, στο ναό πραγματοποιήθηκε από συντηρήτρια της Εφορείας Αρχαιοτήτων Λακωνίας συντήρηση και ανάδειξη του τοιχογραφικού διακόσμου στον τρούλο ενώ με αυτεπιστασία υλοποιήθηκε και το υποέργο «Ανασκαφικές διερευνήσεις στο πλαίσιο του αποκατάστασης του Ι.Ν. Παναγίας Οδηγήτριας ή Αγίας Σοφίας στην Άνω Πόλη Μονεμβασίας, δ. Μονεμβασίας, π.ε. Λακωνίας, Περιφέρειας Πελοποννήσου». Από τις ανασκαφικές εργασίες αποκαλύφθηκαν σημαντικά στοιχεία για τις οικοδομικές φάσεις του μνημείου, την ιστορία και τις χρήσεις του.

Παναγιώτα Σκάγκου – Αρχαιολόγος Εφορείας Αρχαιοτήτων Λακωνίας
• Το φωτογραφικό υλικό μας παραχώρησε η Εφορεία Αρχαιοτήτων Λακωνίας

Ο ναός της Αγίας Σοφίας είναι ένα εντυπωσιακό εκκλησιαστικό αρχιτεκτονικό μνημείο του 12ου αιώνα και το μοναδικό κτίσμα που παραμένει σχεδόν άθικτο στην Άνω Πόλη της Μονεμβασιάς.
Αν και οι χριστιανικοί λαοί εξαφανίστηκαν σταδιακά από την Άνω Πόλη κατά την περίοδο της Α’ Τουρκοκρατίας, η Αγία Σοφία διασώθηκε κυρίως χάρη στην απόφαση των Τούρκων να το μετατρέψουν σε τζαμί.

Η Αγία Σοφία κτίστηκε στα μέσα του 12ου αιώνα, κυριολεκτικά στην άκρη του βράχου, προκαλώντας εύλογα ερωτήματα και θαυμασμό για το πώς έγινε κατορθωτό να κατασκευαστεί σε αυτό το σημείο.

Λέγεται ότι η κατασκευή της σε θέση που δεσπόζει στο πέλαγος, πρέπει να έχει άμεσα σύνδεση με την επιτυχή απώθηση των ναυτικών δυνάμεων των Νορμανδών το 1148 και να αποτελεί αφιέρωμα κάποιας σημαντικής προσωπικότητας.

Πρόκειται για έναν οκταγωνικό τρουλαίο ναό με προκτίσματα στη νότια πλευρά του, ο οποίος έως το 1821 ήταν αφιερωμένος στην Παναγία Οδηγήτρια (μετά την επανάσταση του 1821 αφιερώθηκε στη Σοφία του Θεού, καθώς θεωρήθηκε αντίγραφο της Αγίας Σοφίας στην Κωνσταντινούπολη).

Ο γλυπτός διάκοσμος του ναού χρονολογείται το 12ο αιώνα και οι τοιχογραφίες του ανάγονται στα τέλη του 12ου –αρχές του 13ου αιώνα.

Οι τοιχογραφίες που έχουν διασωθεί είναι εξαιρετικής τέχνης, όπως ο Χριστός με δύο σεβίζοντες αρχαγγέλους καθώς και δύο ολόσωμοι αρχάγγελοι με αυτοκρατορική ενδυμασία στο νάρθηκα.

Στο κέντρο του ιερού κυριαρχεί η παράσταση του Χριστού ως «Παλαιού των Ημερών» και άλλου σώζονται διάσπαρτες μορφές αγίων.

Σε κάποια από τα γωνιακά παρεκκλήσια του ναού της Αγίας Σοφίας υπήρχαν ταφές.
Μάλιστα τον ΙΣΤ΄αιώνα αναφέρεται ότι σε αυτόν ετάφη ένας Καντακουζηνός που υπήρξε αυτοκράτορας.

Ενδεχομένως δεν είναι άλλος από τον αυτοκράτορα Ιωάννη ΙΣΤ’, ο οποίος πέθανε στο Μοριά το 1383.

Ο ναός ακολούθησε την «τύχη» της Καστροπολιτείας και παραδόθηκε στις διαθέσεις των εκάστοτε κατακτητών τους.

Έτσι κατά την Α’Βενετοκρατία (1463 -1540) ο ναός συνέχισε να λειτουργεί.

Αναφέρεται ως Madonna del Castello ή Nostra Donna in Castello και θα πρέπει να ήταν καθολικού δόγματος για τις ανάγκες των αξιωματούχων και της φρουράς που έμεναν στην Άνω Πόλη.

Οι Τούρκοι το μετέτρεψαν σε τζαμί, το Φετιχιέ και ασβέστωσαν τις τοιχογραφίες.

Με την επάνοδο των Βενετών ο ναός καθολικού δόγματος αφιερώθηκε στη Madonna del Carmine και εκεί εγκατέστησαν το Ευαγές τους Ίδρυμα τρεις φραγκισκανοί μοναχοί.

Έκαναν μια ογκώδη προσθήκη με χαρακτηριστική βενετσιάνικη μορφολογία στη δυτική πρόσοψη του ναού και δημιούργησαν χώρους για τις ανάγκες του ιδρύματος, όπως τράπεζα και σχολείο για τα παιδιά των Βενετών.

Οι Τούρκοι μετέτρεψαν και πάλι το ναό σε τζαμί ενώ από τις πρώτες κινήσεις των Ελλήνων που παρέλαβαν την πόλη το 1821 ήταν να γκρεμίσουν το μιναρέ που είχε κτιστεί στη νοτιοδυτική γωνία του ναού.

Έκτοτε και δεδομένου ότι ο ναός της Αγίας Σοφίας αποτέλεσε το μοναδικό καλά διατηρημένο κτίσμα της

Άνω Πόλης, ακολούθησαν μια σειρά από εργασίες επισκευής του.

Οι πρώτες έγιναν το 1827 και 1845 στη δυτική όψη του ναού, ενώ το μνημείο αναστηλώθηκε από τον Ευστάθιο Στίκα την περίοδο 1958-1959.

Πρόσφατα ολοκληρώθηκε το έργο «Αποκατάσταση του Ι.Ν. Παναγίας Οδηγήτριας ή Αγίας Σοφίας στην Άνω Πόλη Μονεμβασίας», το οποίο εντάχθηκε στο Επιχειρησιακό Πρόγραμμα «Ανταγωνιστικότητα και Επιχειρηματικότητα» (ΕΠΑΝ ΙΙ) του ΕΣΠΑ 2007-2013) και πραγματοποιήθηκε από τη Διεύθυνση Αναστήλωσης Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Μνημείων με ανάδοχο εργασιών την εταιρεία «ΕΥΚΤΙΤΟΣ Α.Ε.»

(το κείμενο βασίζεται σε στοιχεία και πληροφορίες από το βιβλίο «Μονεμβασιά, μια Βυζαντινή Πόλις Κράτος» της Χάρις Α. Καλλιγά, εκδ. Ποταμός)